Verwacht: boek Oorlog op de radio

Spannende reconstructie, deels uit nieuwe bronnen, van de radio in oorlogstijd

Tijdens de Tweede Wereldoorlog woedde er een hevige propagandastrijd tussen Radio Oranje, de spreekbuis van de Nederlandse regering in balli...

woensdag 7 oktober 2026

Haalde Willem Vogt Willem Blokzijl binnen bij de radio?

Was het AVRO-oprichter Willem Vogt die de later ter dood veroordeelde radiocommentator Max Blokzijl tijdens de eerste bezettingsjaren bij de Nederlandse radio haalde? Dat wordt wederom gesuggereerd in de nieuwe podcastserie Brieven aan Max Blokzijl van Beeld en Geluid. Vogt zou Blokzijl hebben gevraagd om een 'wit voetje' te halen bij de Duitsers. Het is ook wat Dick Verkijk schrijft in zijn dikke pil over de Rijksomroep tijdens de bezettingsjaren. 

Door JAN LIBBENGA

Vogt zou zijn (openlijk pro-Duitse) reportageleider L.G. Wybrands Marcussen naar Berlijn hebben gestuurd om contact te leggen met Blokzijl teinde praatjes te houden 'die meer pro-Duits zijn dan tot nu toe het geval is geweest'. 

Zelf heeft Willem Vogt dit in een verhoor na de oorlog stellig ontkend. Hij benadrukte dat er 'mijnerzijds geen opdracht is verstrekt aan Wybrand Marcussen om naar Berlijn of elders in Duitsland te gaan' en indien hij naar Berlijn is geweest, 'zulks een uitvloeisel is geweest van besprekingen die hij zelfstandig met de Duitse omroepleiding heeft gevoerd'. Hij vervolgt: 'Ik herinner mij wel dat deze Wybrand Marcussen eind 1940 een zekere eigengereidheid ging vertonen, vermoedelijk omdat hij er de neus van had gekregen dat de kansen van de Omroep in Nederland, wat zijn voortbestaan betreft onder de Omroepverenigingen, niet zeer gunstig waren.'

Dat kan allemaal kloppen. SS-onderschaarleider L.G. Wybrands Marcussen was in die dagen een groot bewonderaar van Hitler. Hij was december 1940 zelfs zo enthousiast over de dan nog op te richten Rijksomroep dat hij Willem van der Vegte van het nationaalsocialistische departement van Volksvoorlichting en Kunsten een zelfgeschreven rapport stuurde over de ‘vele vormen en mogelijkheden van de radioreportage’. Radio was volgens Wybrands Marcussen het belangrijkste propaganda- en voorlichtingsinstrument en diende als zodanig ook door officiële instanties erkend te worden. Bij verzet of gebrek aan medewerking diende onmiddellijk het departement van Voorlichting of de Rundfunkbetreuungsstelle gewaarschuwd te worden. ‘In dit voor Nederland moeilijke overgangstijdperk dient men de radio en daarmee vooral de radioreportage in de eerste plaats ten dienste van een grote lijn te stellen.’ 

Ook ingenieur Eberhard Taubert vertelt dat zijn baas Sonderführer Arthur Freudenberg het Centraal Bureau (het samenwerkingsverband van de omroepen) had verzocht om ‘Wybrands von der AVRO’ naar Berlijn te sturen en onderhandelingen te beginnen met Blokzijl, die daar als correspondent werkte. 

Taubert zegt: 'Ik herinner mij in dit verband een binnengekomen telexbericht, waarvan ik mij de datum niet meer herinner, het was in ieder geval voor 1 januari 1941, afkomstig van het Propaganda-Ministerium te Berlijn. Daarin werd ongeveer medegedeeld dat de voorzitter van de Vereniging voor Buitenlandse Journalisten in Berlijn, de Heer Max Blokzijl, binnenkort naar Nederland zal komen en dat men hem aldaar aanbeveelde om Blokzijl voor de Nederlandse microfoon te laten spreken, omdat Blokzijl een bekend internationaal journalist was en de geschiedenis van het Duitse Rijk had meegemaakt van 1918 tot 1940. Bedoeld Telex bericht was meer bedoeld als 'tip'. Hoe deze kwestie toen verder is gegaan, weet ik niet. Wel weet ik nog dat Max Blokzijl op een goede dag naar Hilversum kwam om zich voor te stellen.'

De vier grote omroepen en dus ook de AVRO moesten gezamenlijk voor de radiopraatjes betalen, maar hadden geen enkele zeggenschap over de keuze van de spreker of de inhoud van wat hij ging zeggen. Ook daar heeft Vogt naar eigen zeggen geen herinneringen aan. 

Natuurlijk had Vogt de schijn tegen zich. Hij had immers columns geschreven waarin hij mild over de Duitse bezetter oordeelde en in september 1940 nam Vogt ook al het initiatief voor de radiotaalcursus Duits,. Toch houdt Vogt na de oorlog vol: 'De Duitsers liepen steeds meer over ons heen, hetgeen ons uit den aard der zaak verdroot en welke toestand dan ook weldra is gevolgd door het onder curatele stellen ven de Omroepen, terwijl de samenverkingsatmosfeer door het gebrek aan medewerking bij de omroepen, hoe langer hoe onbehaaglijker geworden was.'

Foto Anefo archief

Meer over Max Blokzijl in het boek Oorlog op de radio       

maandag 5 oktober 2026

Ter dood veroordeelde NSB-Journalist Max Blokzijl in nieuwe podcast met originele radio-uitzendingen

Maandag 5 oktober 2026 verschijnt de 6-delige documentaire-podcast Brieven aan Max Blokzijl: Goede Propaganda Moet op Waarheid Berusten. De audioserie biedt een indringende blik op de duizenden brieven die burgers tijdens de Tweede Wereldoorlog stuurden naar de bekendste foute journalist van Nederland. Nooit eerder werden deze brieven openbaar gemaakt.

Journalist Max Blokzijl was tijdens de Tweede Wereldoorlog een van de bekendste foute Nederlanders. Hij hield twee keer per week een razend populair radiopraatje waarin hij propaganda maakt voor Nazi-Duitsland en luisteraars verleidt om de kant van de bezetter te kiezen. Na de oorlog werd hij als eerste ter dood veroordeeld.

Tijdens de oorlog stuurde zijn luisteraars duizenden brieven aan hem. In die brieven schrijven ze wat ze werkelijk denken van de Duitsers, de NSB’ers, de bezetting en de Jodenvervolging. Het is een hele bijzondere bron om meer te weten te komen over hoe gewone mensen dachten tijdens de oorlog en geeft inzicht in hoe Blokzijl met zijn propaganda het Nederlandse volk de Nazi-kant opduwt.

Meer over Max Blokzijl in het boek Oorlog op de radio       

zaterdag 19 september 2026

De arrestatie van Willem Vogt

Het jaar 1941 begint weinig voorspoedig voor AVRO-directeur Willem Vogt. Op 1 februari 1941 wordt Vogt tegen middernacht, als in Hilversum een sneeuwjacht over de donkere straten jaagt, in een Gestapo-auto meegenomen en naar Amsterdam gereden. Op een handvol vuil stro liggen en zitten nog enkele mannen. 

Door JAN LIBBENGA 

De Duitser Schützendorf heeft een kogel in de arm gekregen op het terrein van het herstellingsoord Heideheuvel in Hilversum, maar de dader is niet gepakt. Als gevolg daarvan worden 35 gijzelaars gearresteerd door wat de politie noemt ‘een Duitse instantie waarvan de identiteit niet bekend is’. Het merendeel betreft voorname Hilversummers, onder wie de directeur van het Sportpark, een deurwaarder van de Rijksbelastingen, de politiecommissaris, de directeur van de Amsterdamse Bank en het boegbeeld van de radio Willem Vogt. Vijftien gearresteerden zullen worden afgemaakt als de dader niet binnen een week bekend wordt, zo dreigen de Duitsers. 

Vogt krijgt in eerste instantie te horen dat hij zijn arrestatie dankt aan Duits- onvriendelijke uitlatingen in een rede bij de verwelkoming van archi- tecten in de studio. Hij wordt een week ingesloten in de Amsterdamse gevangenissen aan de Weteringschans en de Amstelveenseweg. De Commissaris van de Provincie Noord Holland bemoeit zich ermee, evenals Oberingenieur Eberhard Taubert van de door de Duitsers geleide staatsomroep, die het maar ‘zielig’ vindt dat Vogt is ingesloten. 

‘Bij de SD heb ik toen opgegeven dat Vogt bij de omroep niet gemist kon worden en op grond hiervan is Vogt toen enkele dagen na zijn arrestatie wederom op vrije voeten gesteld.’ Op 6 februari komt Vogt vrij. Het levert Taubert een lieve duit op, ‘inhoudende een AVRO-schaar en een AVRO-briefopener’, als blijk van waardering. Naderhand blijkt dat de schildwacht met zijn elleboog op de loop van zijn geweer heeft gerust, waarna deze per ongeluk was afgegaan. De arrestaties waren volstrekt onnodig geweest. 

Meer over Willem Vogt in het boek Oorlog op de radio       

vrijdag 17 juli 2026

Keuvel

Berucht bij de genazificeerde Rijksomroep vanwege het propagandistische, antisemitische en nazistische karakter is het Zondagmiddagcabaret van Paulus de Ruiter, Paulus de Ruiter is het pseudoniem waaronder liedjesschrijver Jacques van Tol al voor de oorlog liedjes schrijft, waaronder een bewerking van zijn vroegere succesnummer De kleine man (gezongen door Louis Davids), met als refrein: 'Dat was de Jodenman, de dikke Jodenman...de uitgekookte, gaargestookte vette Jodenman.' 

Door JAN LIBBENGA

Van Tol bemoeit zich als regisseur intensief met het programma. Medewerkers worden voornamelijk worden gerekruteerd uit de NSB-gelederen. Voor de begeleiding is bijvoorbeeld het orkest van de NSB'er Otto Hendriks beschikbaar. Ook het echtpaar Ceesje Speenhoff en Piet Rienks doet mee. Ceesje, een dochter van de befaamde gelegenheidsdichter J.H. Speenhoff, krijgt weinig werk en dus komt de karige vergoeding als geroepen. Zij maken als het duo Keuvel en Klessebes deel uit van het satirisch radiocabaret. In grappig bedoelde dialogen maken ze het vertrouwen in de geallieerden, de gevluchte koningin, Joden en het wantrouwen tegen de NSB belachelijk. 

Ke.: Morge, juffrouw Klessebes! wat een toestand in Amsterdam juffrouw!
KL: Ja, die bondgenoten van ons, daar kan ik niet meer bij! Die gaan mij te hoog!
Ke.: Ja, hoog is veilig, juffrouw!
KL: Ja, voor het afweergeschut! Ze schijnen in Amerika Jiddische piloten te
hebben, die zijn bang dat zij zich bezeeren!
Ke.: Ja, maar hoe kunnen zij toch altijd van zo’n grote hoogte helemaal van uit de
stratospheer precies een kerk onderscheiden om te bombarderen!
KL: Ja, maar een kerk heeft een toren, nietwaar? Weet U, dat er op het oogenblik
een nieuwe verwensching bestaat?
Ke.: Neen, wat dan juffrouw?
KL: Nou, vroeger zei iemand als hij erg kwaad was „stik”. Tegenwoordig zegt hij
„Ga naar de Kerk!”
KL: Wat is er eigenlijk voor vrijheid in Amerika ?
Ke.: Als je geld hebt, ben je vrij om je uit te leven. Als je de politie wat toestopt
ben je vrij om de wet te ontduiken en ......als je geen geld hebt, dan ben je vrij om
van hong'er dood te gaan, maar je bent ook vrij om te blijven eten, mits je van de wind kunt leven!
KL: Maar je mag daar aan politiek doen wat je wilt!
Ke.: Ja, absoluut, juffrouw! Je hebt je vrijheid om te zijn, wat je wilt. Maar ben
je nou toevallig fascist, of zo, dan nemen zij weer de vrijheid om je ergens op te
sluiten. Zo heeft iedereen z’n vrijheid!
KL: Ja, niet dat ik kwaad wil spreken van onze bondgenoten, maar wij zijn nou
toch onder ons .......... waarom mag Europa ook niet vrij doen wat het zelf wil. Waarom komen ze helemaal uit Amerika om ons te dwingen hun inzichten over vrijheid aan te nemen?
Ke.: Ja, ja, ......... wat zegt U van het weertje, juffrouw Klessebes ..........? 

De rol van Keuvel wordt niet alleen door Rienks vertolkt, maar later ook door toneelspeler Louis van Dommelen, van omstreeks januari 1943 tot oktober 1943. 

Hij is de jongste uit de toneelfamilie Van Dommelen, en begeeft zich vooral op het terrein van de operette. Hij was toneelleider van het Gezelschap Louis van Dommelen (1915/16 en 1925/26) en De Optimisten (1935/36 met Alex de Meester) en werkte nadien voornamelijk bij het amateurtoneel. 

Hij is een fervent aanhanger van de NSB, draagt openlijk het NSB-insigne, hijst regelmatig de NSB vlag uit en hangt NSB -affiches voor een of meer ramen van zijn woning. Direct na de oorlog wordt hij dan ook gedetineerd in Laren. 

Van Dommelen kan zich na de oorlog de teksten van zijn rol niet meer herinneren, 'doch ik heb geen reden om de juistheid van de in de dagvaarding vermelde teksten te betwisten'.

Hij zou het hebben gedaan om te trachten daardoor zijn echtgenote, die van Joodse afkomst is, enige bescherming te verlenen. Het Tribunaal ziet geen reden om Van Dommelen nog langer detentie te houden, en vanaf juni 1947 is hij vrij. De ereraad voor de kunst legt hem een beroepsverbod op voor toneel- en radiowerk voor 10 jaar.

Meer over de de omroep in Hilversum in het boek Oorlog op de radio      

maandag 6 juli 2026

Vertrouwensman

Als de Duitsers in 1940 Hilversum binnenvallen, mogen de omroepen in eerste instantie gewoon blijven uitzenden, zij het onder strenge controle van de Duitse omroepleiders. Uiteindelijk wordt Gerard Bosman, door pater Dito binnengehaald als 'een persoon van standing, van goede katholieke huize, met universitaire graad, iemand beschikkend over savoir vivre in de goede zin', aangewezen als vertrouwensman voor de Duitsers. Zijn geheime NSB-lidmaatschap is dan nog niet bij de directie bekend. 

Door JAN LIBBENGA

Als hij Bosman 1941 in Bussum, waar hij woont, steeds meer verhalen rondgaan over zijn Duitse sympathieën zoekt hij contact met een bevriende rector uit Amersfoort, die in een verhoor verklaart: 'Bosman was alleen in zijn studententijd (1933) overtuigd tegenstander van de NSB geworden. Reeds in 1934 was hij uit de partij gegaan. Ofschoon hij sindsdien nooit meer contributie had betaald hield men hem in NSB-kringen toch nog voor lid, omdat hij zijn lidmaatschap nooit officieel had herroepen. Hij liet hen in de waan dat hij meende door het fingeren van het lidmaatschap der NSB  in zijn leidende positie bij de radio-omroep meer invloed ten goede te kunnen uitoefenen.'

Bosman blijkt ook de geestelijke vader van het omstreden cabaret Paulus de Ruiter. Hij heeft inleidende besprekingen gevoerd over dat cabaret met Jacques van Tol, maar zich daarna niet meer mee bemoeid. Ook heeft hij teksten voor hoorspelen geschreven, waarbij zelfs zijn naaste medewerkers versteld stonden van de antibolsjewistische inhoud. 

Vanaf 1942 wordt Bosman actief voor het verzet en speelt hij informatie over de Nederlandsche Omroep door aan de Ordedienst, zoals functionarissen, tijdstippen van politieke uitzendingen, de inhoud daarvan en veranderingen op technisch gebied. Uiteindelijk leiden deze contacten tot een intensieve samenwerking met Frederik (Frits) Nieuwenhuijsen, een belangrijke Nederlandse verzetsstrijder in de Tweede Wereldoorlog, die onder meer verbonden was met het Nationaal Comité van Verzet en de Contactcommissie van de Illegaliteit. Bosman weet de Italiaanse consul zelfs te overreden om auto's, wapens, valse papieren en gelegenheid tot onderduiken beschikbaar te stellen. 

Een oud-verzetsman noemt de samenwerking met Bosman ‘zeer vruchtbaar’. Hij is als chauffeur zelfs betrokken bij het vervoer van wapens en het verstrekken ven voorlopige Italiaanse paspoorten aan Canadese parachutisten. 'Mij is nooit gebleken dat Bosman de nationaalsocialistische gedachte was toegedaan. Hij uitte zich wel vaal in anticommunistische zin.'

Maar ondanks zijn inzet voor het verzet ontkomt Bosman niet aan zijn straf. Hij krijgt drie jaar gevangenisstraf, in hoger beroep gaat er een jaartje af. De Raad van Cassatie wel best geloven dat Bosman het verzet heeft geholpen, maar vindt dat hij door de medewerking aan de bezetter 'de grens van het geoorloofde op bedenkelijke wijze heeft overschreden.'

Meer over de de omroep in Hilversum in het boek Oorlog op de radio     



zondag 31 mei 2026

De capitulatie van Duitsland

De zender Herrijzend Nederland zond op 4 mei 1945 om 20:58 uur het historische nieuws uit dat de Duitse troepen in Nederland, Noordwest-Duitsland en Denemarken hadden gecapituleerd voor de geallieerden. Dit was de eerste officiële radiouitzending in bevrijd Europa die de wapenstilstand aankondigde.

De Duitse generaal Johannes Blaskowitz tekende de capitulatie voor Nederland in aanwezigheid van de Britse veldmaarschalk Bernard Montgomery op de Lüneburger Heide. Omroeper Karel Nort las via de radiozender Herrijzend Nederland de tekst van de overgave voor. 'Landgenoten, wij herhalen het bericht, waarop wij allen zo lang hebben gewacht. Veldmaarschalk Montgomery heeft aan generaal Eisenhouwer medegedeeld dat alle Duitse strijdkrachten in Nederland, in het Noord Westelijk gedeelte van Duitsland en in Denemarken met inbegrip van Helgoland en de Friese eilanden hebben gecapituleerd.'

woensdag 20 mei 2026

Radio uitzending 10 mei 1940, de Duitse inval

De Duitse inval op 10 mei 1940 komt voor de Nederlandse regering als een complete verrassing. In de vroege ochtend laat de Duitse gezant in Den Haag, Graf von Zech, weten dat hij de minister van Buitenlandse Zaken een boodschap wil overhandigen op zijn departement. De aan- geslagen boodschapper kan amper een woord uitbrengen en barst in huilen uit. Op het briefje dat hij heeft meegenomen staat dat Duitsland Nederland is binnengevallen en dat tegenstand nutteloos is.

Vanaf 10 mei worden er op de Nederlandse radio hoofdzakelijk grammofoonplatenmuziek gedraaid, onderbroken door berichten van de Luchtwachtdienst en van het ANP. 

De eerste paar dagen roept de Luchtwachtdienst via de radio-omroep voortdurend de nadering en het overvliegen van Duitse vliegtuigen rond: ‘Hier luchtwachtdienst, hier luchtwachtdienst: 15 Heinkels vliegen over Delft in noordelijke richting; parachutisten neergelaten, parachutisten neergelaten. Groot aantal Junkers naderen Dordrecht; weest op Uw hoede.’

Meer over de de omroep in Hilversum in het boek Oorlog op de radio