Keuvel

Berucht bij de genazificeerde Rijksomroep vanwege het propagandistische, antisemitische en nazistische karakter is het Zondagmiddagcabaret van Paulus de Ruiter, Paulus de Ruiter is het pseudoniem waaronder liedjesschrijver Jacques van Tol al voor de oorlog liedjes schrijft, waaronder een bewerking van zijn vroegere succesnummer De kleine man (gezongen door Louis Davids), met als refrein: 'Dat was de Jodenman, de dikke Jodenman...de uitgekookte, gaargestookte vette Jodenman.' 

Door JAN LIBBENGA

Van Tol bemoeit zich als regisseur intensief met het programma. Medewerkers worden voornamelijk worden gerekruteerd uit de NSB-gelederen. Voor de begeleiding is bijvoorbeeld het orkest van de NSB'er Otto Hendriks beschikbaar. Ook het echtpaar Ceesje Speenhoff en Piet Rienks doet mee. Ceesje, een dochter van de befaamde gelegenheidsdichter J.H. Speenhoff, krijgt weinig werk en dus komt de karige vergoeding als geroepen. Zij maken als het duo Keuvel en Klessebes deel uit van het satirisch radiocabaret. In grappig bedoelde dialogen maken ze het vertrouwen in de geallieerden, de gevluchte koningin, Joden en het wantrouwen tegen de NSB belachelijk. 

Ke.: Morge, juffrouw Klessebes! wat een toestand in Amsterdam juffrouw!
KL: Ja, die bondgenoten van ons, daar kan ik niet meer bij! Die gaan mij te hoog!
Ke.: Ja, hoog is veilig, juffrouw!
KL: Ja, voor het afweergeschut! Ze schijnen in Amerika Jiddische piloten te
hebben, die zijn bang dat zij zich bezeeren!
Ke.: Ja, maar hoe kunnen zij toch altijd van zo’n grote hoogte helemaal van uit de
stratospheer precies een kerk onderscheiden om te bombarderen!
KL: Ja, maar een kerk heeft een toren, nietwaar? Weet U, dat er op het oogenblik
een nieuwe verwensching bestaat?
Ke.: Neen, wat dan juffrouw?
KL: Nou, vroeger zei iemand als hij erg kwaad was „stik”. Tegenwoordig zegt hij
„Ga naar de Kerk!”
KL: Wat is er eigenlijk voor vrijheid in Amerika ?
Ke.: Als je geld hebt, ben je vrij om je uit te leven. Als je de politie wat toestopt
ben je vrij om de wet te ontduiken en ......als je geen geld hebt, dan ben je vrij om
van hong'er dood te gaan, maar je bent ook vrij om te blijven eten, mits je van de wind kunt leven!
KL: Maar je mag daar aan politiek doen wat je wilt!
Ke.: Ja, absoluut, juffrouw! Je hebt je vrijheid om te zijn, wat je wilt. Maar ben
je nou toevallig fascist, of zo, dan nemen zij weer de vrijheid om je ergens op te
sluiten. Zo heeft iedereen z’n vrijheid!
KL: Ja, niet dat ik kwaad wil spreken van onze bondgenoten, maar wij zijn nou
toch onder ons .......... waarom mag Europa ook niet vrij doen wat het zelf wil. Waarom komen ze helemaal uit Amerika om ons te dwingen hun inzichten over vrijheid aan te nemen?
Ke.: Ja, ja, ......... wat zegt U van het weertje, juffrouw Klessebes ..........? 

De rol van Keuvel wordt niet alleen door Rienks vertolkt, maar later ook door toneelspeler Louis van Dommelen, van omstreeks januari 1943 tot oktober 1943. 

Hij is de jongste uit de toneelfamilie Van Dommelen, en begeeft zich vooral op het terrein van de operette. Hij was toneelleider van het Gezelschap Louis van Dommelen (1915/16 en 1925/26) en De Optimisten (1935/36 met Alex de Meester) en werkte nadien voornamelijk bij het amateurtoneel. 

Hij is een fervent aanhanger van de NSB, draagt openlijk het NSB-insigne, hijst regelmatig de NSB vlag uit en hangt NSB -affiches voor een of meer ramen van zijn woning. Direct na de oorlog wordt hij dan ook gedetineerd in Laren. 

Van Dommelen kan zich na de oorlog de teksten van zijn rol niet meer herinneren, 'doch ik heb geen reden om de juistheid van de in de dagvaarding vermelde teksten te betwisten'.

Hij zou het hebben gedaan om te trachten daardoor zijn echtgenote, die van Joodse afkomst is, enige bescherming te verlenen. Het Tribunaal ziet geen reden om Van Dommelen nog langer detentie te houden, en vanaf juni 1947 is hij vrij. De ereraad voor de kunst legt hem een beroepsverbod op voor toneel- en radiowerk voor 10 jaar.

Meer over de de omroep in Hilversum in het boek Oorlog op de radio      

Vertrouwensman

Als de Duitsers in 1940 Hilversum binnenvallen, mogen de omroepen in eerste instantie gewoon blijven uitzenden, zij het onder strenge controle van de Duitse omroepleiders. Uiteindelijk wordt Gerard Bosman, door pater Dito binnengehaald als 'een persoon van standing, van goede katholieke huize, met universitaire graad, iemand beschikkend over savoir vivre in de goede zin', aangewezen als vertrouwensman voor de Duitsers. Zijn geheime NSB-lidmaatschap is dan nog niet bij de directie bekend. 

Door JAN LIBBENGA

Als hij Bosman 1941 in Bussum, waar hij woont, steeds meer verhalen rondgaan over zijn Duitse sympathieën zoekt hij contact met een bevriende rector uit Amersfoort, die in een verhoor verklaart: 'Bosman was alleen in zijn studententijd (1933) overtuigd tegenstander van de NSB geworden. Reeds in 1934 was hij uit de partij gegaan. Ofschoon hij sindsdien nooit meer contributie had betaald hield men hem in NSB-kringen toch nog voor lid, omdat hij zijn lidmaatschap nooit officieel had herroepen. Hij liet hen in de waan dat hij meende door het fingeren van het lidmaatschap der NSB  in zijn leidende positie bij de radio-omroep meer invloed ten goede te kunnen uitoefenen.'

Bosman blijkt ook de geestelijke vader van het omstreden cabaret Paulus de Ruiter. Hij heeft inleidende besprekingen gevoerd over dat cabaret met Jacques van Tol, maar zich daarna niet meer mee bemoeid. Ook heeft hij teksten voor hoorspelen geschreven, waarbij zelfs zijn naaste medewerkers versteld stonden van de antibolsjewistische inhoud. 

Vanaf 1942 wordt Bosman actief voor het verzet en speelt hij informatie over de Nederlandsche Omroep door aan de Ordedienst, zoals functionarissen, tijdstippen van politieke uitzendingen, de inhoud daarvan en veranderingen op technisch gebied. Uiteindelijk leiden deze contacten tot een intensieve samenwerking met Frederik (Frits) Nieuwenhuijsen, een belangrijke Nederlandse verzetsstrijder in de Tweede Wereldoorlog, die onder meer verbonden was met het Nationaal Comité van Verzet en de Contactcommissie van de Illegaliteit. Bosman weet de Italiaanse consul zelfs te overreden om auto's, wapens, valse papieren en gelegenheid tot onderduiken beschikbaar te stellen. 

Een oud-verzetsman noemt de samenwerking met Bosman ‘zeer vruchtbaar’. Hij is als chauffeur zelfs betrokken bij het vervoer van wapens en het verstrekken ven voorlopige Italiaanse paspoorten aan Canadese parachutisten. 'Mij is nooit gebleken dat Bosman de nationaalsocialistische gedachte was toegedaan. Hij uitte zich wel vaal in anticommunistische zin.'

Maar ondanks zijn inzet voor het verzet ontkomt Bosman niet aan zijn straf. Hij krijgt drie jaar gevangenisstraf, in hoger beroep gaat er een jaartje af. De Raad van Cassatie wel best geloven dat Bosman het verzet heeft geholpen, maar vindt dat hij door de medewerking aan de bezetter 'de grens van het geoorloofde op bedenkelijke wijze heeft overschreden.'

Meer over de de omroep in Hilversum in het boek Oorlog op de radio     

De capitulatie van Duitsland

De zender Herrijzend Nederland zond op 4 mei 1945 om 20:58 uur het historische nieuws uit dat de Duitse troepen in Nederland, Noordwest-Duitsland en Denemarken hadden gecapituleerd voor de geallieerden. Dit was de eerste officiële radiouitzending in bevrijd Europa die de wapenstilstand aankondigde.

De Duitse generaal Johannes Blaskowitz tekende de capitulatie voor Nederland in aanwezigheid van de Britse veldmaarschalk Bernard Montgomery op de Lüneburger Heide. Omroeper Karel Nort las via de radiozender Herrijzend Nederland de tekst van de overgave voor. 'Landgenoten, wij herhalen het bericht, waarop wij allen zo lang hebben gewacht. Veldmaarschalk Montgomery heeft aan generaal Eisenhouwer medegedeeld dat alle Duitse strijdkrachten in Nederland, in het Noord Westelijk gedeelte van Duitsland en in Denemarken met inbegrip van Helgoland en de Friese eilanden hebben gecapituleerd.'

Radio uitzending 10 mei 1940, de Duitse inval

De Duitse inval op 10 mei 1940 komt voor de Nederlandse regering als een complete verrassing. In de vroege ochtend laat de Duitse gezant in Den Haag, Graf von Zech, weten dat hij de minister van Buitenlandse Zaken een boodschap wil overhandigen op zijn departement. De aan- geslagen boodschapper kan amper een woord uitbrengen en barst in huilen uit. Op het briefje dat hij heeft meegenomen staat dat Duitsland Nederland is binnengevallen en dat tegenstand nutteloos is.

Vanaf 10 mei worden er op de Nederlandse radio hoofdzakelijk grammofoonplatenmuziek gedraaid, onderbroken door berichten van de Luchtwachtdienst en van het ANP. 

De eerste paar dagen roept de Luchtwachtdienst via de radio-omroep voortdurend de nadering en het overvliegen van Duitse vliegtuigen rond: ‘Hier luchtwachtdienst, hier luchtwachtdienst: 15 Heinkels vliegen over Delft in noordelijke richting; parachutisten neergelaten, parachutisten neergelaten. Groot aantal Junkers naderen Dordrecht; weest op Uw hoede.’

Meer over de de omroep in Hilversum in het boek Oorlog op de radio    

Nieuwe gebouwen

Als de Duitsers in mei 1940 Hilversum arriveren worden ze geconfronteerd met een publieke omroep die sterk afwijkt van het Duitse model. 

Door JAN LIBBENGA

Vóór 1914 bestaat in Nederland slechts de radiotelegrafie, de ‘overbrenging langs radioweg van tekens’; woordoverbrenging is er praktisch nog niet. De Eerste Wereldoorlog wekt de behoefte op om tot ‘radiotelefonische berichtgeving te geraken’. In 1919 wordt een telefoniezender op de Amsterdamse effectenbeurs geïnstalleerd, het begin van de eerste omroepzender in Nederland en in Europa. In datzelfde jaar begint in Den Haag Hanso Idzerda met een telefoniezender voor ontspanningsdoeleinden. Nederland loopt daarmee in Europa voorop; zelfs de BBC raakt geïnspireerd door de Haagse uitzendingen, die tot in het zuiden van het Verenigd Koninkrijk kunnen worden ontvangen.

In 1923 denkt NSF-verkoopdirecteur Willem Vogt dat er onder amateurs wel vraag is naar een betaalbaar radiotoestel dat niet uit karton en draad is vervaardigd. Vertegenwoordigers van de Nederlandse Seintoestellen Fabriek trekken met de toestellen langs installateurs van elektrische apparaten. Die zijn vol lof, maar hebben ook kritiek: ‘Wat kun je ermee horen?’ Vogt schrijft later in zijn memoires: ‘En dan moest ik wel antwoorden: “Niets!” “Niets?!?” Goed, ik mompelde wat over het weerbericht van Vossegat en misschien het tijdsein van de Eiffeltoren in morse, maar dat was niet voldoende om de dealers te enthousiasmeren.’

Op 21 juli 1923 begint de NSF daarom met proefuitzendingen. Een jaar later leidt dat tot de oprichting van de Hilversumsche Draadlooze Omroep (HDO), gevolgd door de Vereeniging Hilversumsche Draadlooze Omroep en de Algemeene Vereeniging Radio Omroep (AVRO).

Deze zender heeft weinig oor voor religieuze uitzendingen. Daarom wordt in juli 1924 de Nederlandsche Christelijke Radio-Vereeniging (NCRV) opgericht, die tegen betaling zendtijd huurt op de NSF-zender en in december 1924 haar eerste uitzending verzorgt. Het volgende jaar is de Katholieke Radio Omroep (KRO) aan de beurt, en kort daarna komt ook de Vereeniging van Arbeiders Radio Amateurs (VARA) zendtijd opeisen. Daarnaast wordt op zondag zendtijd gereserveerd voor de Vrijzinnig Protestantsche Radio Omroep (VPRO).

Deze organisaties hebben onderling nauwelijks contact, maar komen uiteindelijk onder controle van de overheid. Een belangrijke toevoeging aan de omroepwet is de instelling van de Radio Omroep Controle Commissie, die moet voorkomen dat uitzendingen gevaar opleveren voor de veiligheid van de staat, de openbare orde en de goede zeden. Wanneer nazi-Duitsland zijn invloed uitbreidt, wordt het omroepen bovendien streng verboden kritiek op dat regime uit te zenden, omdat dat de Nederlandse neutraliteit in gevaar zou kunnen brengen.

Bij het uitbreken van de oorlog hebben de omroepen zich nog maar net in nieuwe gebouwen gevestigd. In 1938 komt de KRO-studio aan de Emmastraat in Hilversum gereed, op loopafstand van de rooms-katholieke Sint-Vituskerk. De AVRO betrekt een nieuw gebouw aan de ’s-Gravelandseweg en voltooit in 1940 een tweede studioruimte aan de overzijde van het Melkpad, verbonden met een onderaardse gang. De VPRO is gevestigd in een villa op de voormalige buitenplaats Lindenheuvel. Aan de Schuttersweg verrijst de nieuwe NCRV-studio rond een centrale toren, terwijl de VARA al sinds de jaren twintig beschikt over een studio in een villawijk.

Meer over de de omroep in Hilversum in het boek Oorlog op de radio    

Oorlog op de radio in de VARA Gids

Op verzoek van de VARA artikel geschreven over de rol van de VARA tijdens de Tweede Wereldoorlog. Deze week in de VARA Gids. 

Oorlog op de radio bij NH Nieuws

Oorlog op de radio is te gast bij Jos Heeremans, komende zondag 1 mei, in het tweede uur van Tekst & Uitleg op Radio Noord-Holland (vanaf 11 uur).

Het boek speelt zich gedeeltelijk af in Hilversum, waar tijdens de bezetting de genazificeerde Rijksomroep was gevestigd. 

Terugluisteren kan hier.