De moeilijkheden stapelen zich opeen

Het begin van de oorlog is ook voor de KRO lastig. De berichten en de feiten zijn verward en lijken vaak onderling in tegenspraak. Op de morgen van de elfde Mei wordt op last van de regering een werkverdeling opgesteld voor een programma over slechts één zender, waarin ook de KRO zijn aandeel heeft.

Door JAN LIBBENGA

 'Er zal wel nimmer met zulk een gespannen aandacht naar de radio geluisterd zijn als in die dagen', zo valt te lezen in het jubileumboek KRO 1925-1950. Telkens weer wordt het programma onderbroken door de enerverende meldingen van de luchtwacht. De berichten over de militaire situatie zijn weinigzeggend voor de overgrote meerderheid van de luisteraars, veelbetekenend voor enkele ingewijden. 

Maar op 14 Mei komt de tijding die voor niemand iets aan duidelijkheid te wensen overlaat: Hare Majesteit de Koningin naar Engeland vertrokken. Afschuwelijk zijn de berichten, die de omroep in de rampzalige dagen moet doorgeven. Nog is de capitulatieverklaring van generaal Winkelman niet verklonken. 'Een nieuwe orde zal worden gevestigd, die stellig niet voor de poorten van de radiostudio's halt zal houden. Integendeel, overtuigd als men in de autoritaire staten is van de enorme waarde van de radio als propagandamateriaal, zal men de omroepen zeker niet op de laatste plaats aan de invloed van betrouwbare Nederlandse besturen willen onttrekken.'

Er verschijnt al dadelijk na de capitulatie een detachement Rundfunktruppen onder bevel van een Oberleutnant en vier Sonderfuhrer. De heren hebben alles wat nodig is om een radioprogramma uit te zenden bij zich. Men is volledig paraat om de taak van de omroepen zo nodig over te nemen, maar voorlopig zal het parool dat de bezetters de omroepen geven luiden: gewoon met alles doorgaan. Onthoudt u alleen van alles wat Duitsland kan schaden.

Inderdaad gaat de K.R.O. gewoon door met alles en sluit zijn uitzendingen met het Wilhelmus alsof er geen bezetter bestaat. Maar zo idyllisch blijft de toestand niet. De moeilijkheden stapelen zich opeen. 

De aankondigingen van het programma zijn soms zodanig geformuleerd, dat de achterdocht van de bezetter wordt gaande gemaakt. Er worden melodieën uitgezonden die de Engelse zender met tekst uitzendt als spotliederen op Hitler. Herhaaldelijk klinkt 'niet-Arische muziek'. Verzoeken van de adspirant-leider Mussert worden genegeerd. Ja, al spoedig blijkt, dat de omroepen slechte instrumenten in handen van de bezetter zijn. Dan komt de order: uit eigen beweging concentreren, anders . . . . Ja, wat anders? 

Maar de Duitsers wensen niet anders dan de knechtschap aan het nationaal-socialisme. Daarom worden de voorstellen tot concentratie van de omroepen dan ook als onbevredigend verworpen, want zij laten geen twijfel aan het vaste voornemen van de omroepen om aan hun beginselen getrouw te blijven. Op 1 December 1940 komt de mededeling, dat de heer Goedewaagen van het departement van volksvoorlichting en kunsten, ir A. Dubois benoemd heeft tot gemachtigde voor de concentratie. Het is duidelijk, dat de dagen van de K.R.O. geteld zijn. De heren zullen het nu zelf wel gaan doen. 

Met enkele pennestreken wordt het Nederlandse omroepsysteem, 'uniek in de wereld en volksschepping bij uitnemendheid', geschrapt. Op 16 December 1940 wordt het Centraal Bureau opgeheven, op 23 December wordt het instituut van vrijwillige bijdragen verboden, op 27 December wordt de Nederlandsche Omroep Zender Mij. geconfisqueerd, terwijl op dezelfde datum een radiobelasting in het leven wordt geroepen. Op 12 Maart 1941 wordt het sloperswerk bekroond met de opheffing van de omroepen. In de plaats hiervan komt de beruchte Nederlandse Omroep. De weg voor de Blokzijls, de Keuvels, Klessebessen en Jordaners is geëffend.

Meer over de KRO in het boek Oorlog op de radio